परिवर्तित नेपाली समाजको गन्तव्य र अबको बाटो

नेपालको राजनीतिमा बेला बेलामा विभिन्न समयमा विभिन्न राजनितिक पार्टि भित्र बहसहरु चल्ने  छ अहिलेको सन्दर्भमा नेकपा एमालेको नबौ महाधिबेसन नजिक आएको बेलामा निकै बहसहरु चलेका छन् जसमा समाज बिकासको चरण  आदि बारे यस सन्दर्भमा नेकपा एमालेका सचिब शंकर पोखरेलको बिचार यस्तो छ।

१. यतिवेला नेकपा(एमाले)को नवौं महाधिवेशनको चर्चासंगै वैचारिक वहसको श्रृंखला सुरु भएको छ । सुरुमा नेपालीक्रान्तिको सिद्धान्त र कार्यक्रम तथा राजनीतिक कार्यदिशा र कार्यभारहरु कै वारेमा वहस गर्न खोजिएको थियो । तर अहिले त्यस सन्दर्भमा एक प्रकारको सहमती बन्दै गएको अवस्था छ । तर वैसठ्ठी त्रिसठ्ठीको राजनीतिक परिवर्तनलाई मुल्यांकनगर्ने सवालमा र नेपाली समाजको चरित्र निरुपण गर्ने सवालमा भने अझै सहमती जुट्न सकेको छैन ।

पछिल्लो राजनीतिक परिवर्तनलाई कसैले पुरानो वुर्जवा क्रान्ति पुरा भएको अर्थमा कसैले जनताको वहुदलीय जनवादी कार्यक्रमनै पुरा भएको अर्थमा चित्रण गर्न खोजिरहेको अवस्था थियो । तर अहिले त्यस सन्दर्भमा आफ्नै विशेषताभएको राजनीतिक क्रान्ति भनेर विश्लेषण गर्ने भन्ने कुरामा समेत मतैक्य कायम भएको देखिन्छ ।

- See more at: http://www.onlinekhabar.com/2014/05/197587/#sthash.2xgEwuxS.dpuf

 १. नेकपा एमालेको नवौं महाधिवेशन नजिकिदै गरेको अबस्थामा त्यसको तयारी कहाँ सम्म पुगेको छ । तयारी नपुगेको कारणले महाधिवेशन सर्छ कि सर्दैन ।
महाधिवेशन पाँचवर्ष भित्र गर्ने भनेर पार्टी बिधानमा  व्यवस्था गरीएको छ ।  तर, केही मान्छेहरु महाधिवेशनको तयारीमा सघाउन, प्रोत्साहा गर्न भन्दा पनि हतोस्साही बनाएर पछाडी धकेल्ने प्रयासमा लागी परेका छन् । यो पार्टीको नियमीत जीवन भएको हुनाले यसलाई समयमै सम्पन्न गर्न पर्टीले ध्यान दिनु पर्छ । सोही अनुरुप हामी लागीरहेका छौं । दस्तावेज मस्यौदा समीतीले मस्यौदा तयार परिसकेको र अन्तिम चरणको छलफलमा रहेको अवस्था छ । त्यसैगरी, व्यवस्थापन सम्बन्धी बिभिन्न समीती र उपसमिति मार्फत कामहरु अगाडी बढीरहेका छन् । सदस्यता नविकरणको विषय पनि बैसाख ५ सम्ममा सकिएको छ । सबै जिल्लाले आफ्नो जिल्ला अन्तरगतका संगठीत सदस्यको नविकरण गरेको विवरण पार्टी केन्द्रीय कार्यलयमा बुझाइसकेका छन् । तसर्थ, महाधिवेशन तयारीको पहिलो चरणको कार्य सम्पन्न भएको छ ।

सास्कृतिक साम्रराज्यवादका विरुद्ध जवजको प्रयोग

   कल्पना थापा

विश्वबाट जसरी भू–स्राम्राज्यवादहरु समाप्त ह“ुदै गए पनि त्यसको ठाँउमा सांस्कृतिक साम्राज्यवाद-cultural imperialism) विकसित भएको छ  । विशेषगरी पश्चिमा मिडियाहरुले एसिया तथा अफ्रिका अल्प विकसित मुलुकहरुमा आप्mनो प्रभुत्व कायम गरेका छन् । हाम्रो संस्कृति लोप हुनुमा मिडियाको सबैभन्दा ठूलो भूमिका हुन्छ । किन की संचार माध्यममा आएको विषयलाई धेरैले देखासिखी गर्ने प्रवृति छ । हाम्रो समाजमा सामाजिक रुपान्तरणमा cultural change गर्न मिडियाको ठुलो भूमिका रहेको हुन्छ । तर मिडियाहरु पश्चिमा संचार माध्यमवाट प्रभावित भए भने हाम्रो जस्तो अल्प विकसित देशमा नराम्रो प्रभाव पार्छ । 
नेपालमा संचार माध्यम विशेषगरी रेडियो, टि.भी. माध्यमहरु प्रभावित भएको पाइन्छ । अन्तराष्ट्रिय समाचार एजेन्सीहरु, अन्तराष्ट्रिय विज्ञापन एजेन्सीहरु अन्तराष्ट्रिय जनसम्पर्क सस्थाहरु, फिल्म, सीडी, भिसीडीहरु को  मुख्य भूमिका रहेको हुन्छ ।  छरिएर रहेको हाम्रा अमूल्य सस्कृतीहरु  आफुमा पुर्ण नहुन सक्छन् । तर ति सबै हाम्रा बहुमुल्य पहिचान हुन । समाजवाट सस्कृती लोप भयो

सामाजिक परिवर्तनमा महिलाहरुको भुमिका

पृश्ठभुमि
मानव विकासको एउटा चरणमा मातृसतात्मक युग थियो । यस युगमा आमाहरुकै बोलवाला चल्थ्यो , समाजका हरेक निणर्य महिलाहरुले नै गर्थे । मनव सभ्यताको विकास सगै समाजमा पतिृसत्ताको स्थापना हुदै गयो । त्यही पितृसत्ताले महिलाहरुको घर , परिवार र समाजमा हुने भुमिकालाई गौण ठान्न थाल्यो । समयसगै त्यस रितिरिवाजले महिलाहरुको भुमिकालाई अवमुल्यन ग¥यो । त्यस समयमा धर्मग्रन्थहरुमा आधारित भएर कानुनहरु निमार्ण  गरिए । जसमा पूरुषहरुलाई प्रोत्साहन र महिलाहरुलाई दाष बनाउने सामाजिक सहकार्यलाई दरिलो बनायो । यसले सामाजिक संरचानाहरुमा पूरुषको भुमिका प्रमुख बनायो । यसो गर्दा घर समाज जस्ता हरेक क्षेत्रमा पुरुष स्थापित हुदै गए ।

समाजमा ठुलाठुला राजनैतिक परिवर्तनहरु भएता पनि महिलाहरुलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा भने सन्तोषजनक परिवर्तन भएको देखिदैन । खास गरी पुर्नजागरण कालपछि आएको चेतनाको विकासले महिलाहरु पनि विउझिन थालृे । राणशाान कालमा योगमाया न्यौपानेद्धारा थालिइको महिला आन्दोलन आजसम्म आईपुग्द केही प्रप्ती भएका छन । तर जतिहुनु पर्ने हो त्यो नभएको देन्खिछ । एककाईसौं शताब्दीसम्म आइपुग्दा पनि समाजका आधा हिंसा ओगोटेका महिलाहरु बििभनभ अधिकारबाट बन्चित छन् । यो स्थिति विकसित देशमा भन्दा विकासोन्मुख देशमाहरुमा अझ बढी भएको पाइन्छ । समान परिवर्तन गर्ने , समाजको महिलाप्रति हेर्ने दृष्टिकोणमा भिन्नता ल्याउन महिला आफै पनि लाग्न अत्यन्त जररी छ । विशेषगरी नया पुस्ताका महिलाहरु जो शिक्ष्ँित छन्, जो सामाजिक परिवर्तनमा लागिपरैका छन् । उनिहरुको भुमिका अत्यन्त महत्वपुर्ण रहन आउछ ।

नेपालको आदिवासी जनजाति जनसंख्य एक सिंहावलोकन

कल्पना थापा

नेपालको कुल जनसंख्यको सैतिस पैतिसत भन्दा बढी हिंस्सा ओगोटेको आफ्नो छुट्टै मातृभाषा र परम्परागत रीतीरिवाज भएको जनजातिहरु सदियौं देखी यस देहको बिभिन्न भु–भागमा आफ्नो छट्टै सांस्कृसतक पहिचानसहित वसोवास गर्दै आएका छन् । बढ्दो जनसख्य बृद्धि जाति व्यवस्था पश्चिमीकरण ,आधुनिकिकरण ,शहरीकरण ,प्राकृतिक स्रोतमाथिको अतिक्रमण आदिका कारण यिनिहरु कतिपयको संस्कृति लोप भइसकेका छन् भने कतिपयको लोप हुने अवस्थामा छन् । आर्थिक गरिवि बढ्दो छ ।शिक्षा स्वस्थ्य खानेपानी विजुली यातयातजस्ता सुविधा बाट अधिकांश आदिवासी ÷जनजातिहरु बन्चित छन् । २०४७ सालको प्रजातन्त्रको पुनवहाली सगै आदिवासी जनजातिहरुमा चेतनाको विकास भएको पाइन्छ ।

आदिवासी, जनजातिको परिभाषा

आदिवास्ी जनजातिको सम्बन्भमा बिभिन्न समाजशास्त्री, मानवशास्त्री ,स्रयुक्त राष्ट्रसंघलगायतका अन्तराष्ट्रिय सघंसस्थाहरुले लेपालको सन्र्दभमा र नेपालमै आदिवासी जनजातिसमबन्धी अन्तराष्ट्रिय र नेपाली सघं सस्थाहरु तथा बििभनभ विद्धानहरुले बििभन्न तरिकाले परिभाषित गरेको पाइन्छ । आदिवासी आन्दोलनका अगुवा वा कार्यकर्ता ,आदिवासी जनजाति विद्धानसित परामर्श गरि नेपाल आदिवासी जनजाति माहासंघ १९९४ ले नेपालको सन्दर्भमा आदिवासी जनजातिलाई परिभाषित गर्न देहाय बमोजिमका मापदण्डको विकास गरेको हो जनजाति महासघंका अनुसार आदिवासी भन्न्ाँले भिन्न सास्कृति परम्परा र आफ्नो मात्रृभाषा भएको पितृ तथा प्रकृति पुजने धर्ममा आधारित धार्मिक विस्वस   गर्ने जातिलाई बुझाउछ । ती पुर्खाका वर्तमान सन्ततीहरु जसका पुर्वजहरुले पहिलो वासिन्दा वा मुलािसीका रुपमा हालको नेपालराज्यको भु–भागहरु भिन्न नश्व जाति वा संस्कृतिका मानिसहरु आउनु अगावै र्चचेका थिए र जसका आफ्ै लिखित वा मैखिक इतिहास छन् ।